Środek do usuwania farby może być twoim najlepszym przyjacielem w procesie renowacji. W ciągu godziny możesz przygotować mebel do dalszych prac. Niestety nie każdy rodzaj farby czy lakieru daje się nim ściągać, ale warto wiedzieć, który który środek do usuwania farby lub lakieru wybrać, jak go nakładać, czym zdzierać? Zapraszam po garść porad.

Być może zastanawiasz się dlaczego nie usuwać farby czy lakieru szlifierką? Oczywiście, można skorzystać z elektronarzędzia i w wielu przypadkach, gdy lakier jest stary, kruszy się, szlifierka da radę. Jednak w przypadku grubej warstwy lakieru typu nitro, jakie można spotkać na meblach na tzw wysoki połysk z czasów prl, szlifierka będzie się ślizgać, a operator wykończy się po godzinie:). Sama tak zrobiłam czyszcząc fotel Chierowskiego i to był błąd. Nie idź tą drogą 🙂
Ponadto szlifierki zapychają się pyłem z farby lub lakieru a papier ścierny nie trzyma się stopki. Dlatego warto sięgnąć po środki chemiczne.

Najpopularniejszy środek do usuwania farby w branży stolarskiej to Remosol. Ma opinię najbardziej skutecznego do walki z oporną warstwą. Są także inne, o których w dalszej części. Kilka słów o remosolu: na rynku jest dostępny Remosol 300 (produkcja firmy Impurex) i Remosol AM (dystrybucja firma Domex). Oba preparaty zawierają chlorek metylenu, który jest bardzo silnie żrącą substancją ale to ona decyduje o skuteczności tego środka. Jako ciekawostkę podam, że pierwotnie był to środek do usuwania farby z powierzchni metalowej ale z czasem świetnie sprawdził się też na drewnie. Ze względu na toksyczność te preparaty nie są dostępne w sieciach detalicznych, a jedynie w profesjonalnych punktach sprzedaży – oficjalnie dla specjalistów.

Pozostałe preparaty nie zwierają chlorku metylenu. Myślę ze do zastosowań hobbystycznych, kiedy walczysz z lakierem na starej szafce, spokojnie poradzą sobie preparaty z sieciówek budowlanych.

Jak nakładać środek do usuwania farby

  • przygotuj słoik i pędzel
  • wlej trochę preparatu
  • nakładaj pędzlem warstwę ok 2-3 mm
  • jeżeli możesz – nakładaj środek w pozycji poziomej – ułatwia to wnikania w głąb powierzchni, jednak oczywiście mebel może stać tez w pionie i środek będzie się trzymał dzięki żelowej konsystencji
  • nie nakładaj na całą powierzchnię mebla – najlepiej pracować odcinkami 30 cm x 30 cm (jeżeli zostawimy remosol na dłużej (np. na godzinę) to zaschnie tworząc skorupę, której usunięcie będzie jeszcze trudniejsze niż lakieru). Upraszczając:
3-30 minut 
tyle czasu powinien zostać preparat na drewnie

Ale podaję także za producentem środka V33 orientacyjne czasy dla różnych powłok:

Farba emulsyjna ftalowa : 3 powłok 5min, 10 powłok 30min
Farba akrylowa : 3 powłok 3min, 10 powłok  10min
Lakier poliuretanowy : 3 powłok 3min, 10 powłok 15min
Lakier do parkietu poliuretanowy : 3 powłok 3min, 10 powłok 15min
Tynki i kleje : 3 powłok 5min, 10 powłok 20min

Jak usuwać starą farbę?

Szpachla metalowa lub plastikowa i wełna stalowa (0 lub 1) to podstawowe narzędzia, których używamy do ściągania warstw odchodzącego lakieru lub farby. Preparat powoduje, że zmieniają się w galaretkę, którą bez problemu ściągniemy – szpachlą z powierzchni płaskich lub wełną stalową – z powierzchni ozdobnych, obłych (można też użyć szczoteczki mosiężnej).Warto przygotować sobie dość miękki papier (ręczniki papierowe, stare gazety), którym będziemy na bieżąco wycierać szpachelkę – inaczej “farfocle” ze starej farby będą nam przyklejać się do oczyszczanej powierzchni. Dodatkowo podłóżmy karton lub folię.
Po ściągnięciu warstwy szpachlą używamy wełny lub drobnego papieru do ściągania pozostałości i drobin.

 

Środek do usuwania farby – wydajność i skuteczność

Różne preparaty różnie zachowują się na różnych powierzchniach i oczywiście w stosunku do różnych warstw:). Najłatwiej oczyszcza się drewno z jednej warstwy – z reguły po nałożeniu preparatu szybko schodzi. Inaczej ma się sprawa, gdy mamy kilka warstw, w tym farbę olejną lub poliuretanową. W takiej sytuacji najlepiej od razu kupić remosol. Planując zakup środka oszacujmy (zeskrobmy fragment farby) ile jest tam warstw i załóżmy, że preparatem ściągamy góra 3 warstwy podczas jednej aplikacji.

Wydajność tego typu preparatów to  ok 3-4 m2 / 1 l przy 1-2 warstwach
Dla Remosolu AM producent podaje wydajność 8-10 m2 / 1 l

Z czego i co zdzierać

Zwróćmy uwagę, że są preparaty dedykowane powierzchniom drewnianym oraz ogólne – do zdzierania warstw z niemal każdej powierzchni:  metalu, drewna, płyty, tynku, szkła, ceramiki.
Te do drewna są z reguły nieco słabsze. Zdziera się niemal każdą powłokę: lakier, politurę, farbę. W przypadku farb może pojawić się jednak problem z farbami poliuretanowymi, dwuskładnikowymi. Niektóre preparaty nie radzą sobie z nimi i wówczas dodatkowo walczymy z powłoką przy użyciu szlifierki.

 

Środek do usuwania drewna – zasady bezpieczeństwa

To substancja silnie żrąca (zwłaszcza Remosol), której opary mogą być szkodliwe dla błon śluzowych, oczu, skóry, dlatego:

  • pracuj w rękawicach ochronnych (ale nie gumowych tylko tzw. budowlanych)
  • najlepiej nakładaj go na dworze albo w pomieszczeniu przy otwartych oknach
  • pracuj w maseczce i goglach na oczach
  • wygoń dzieci z otoczenia 🙂

Umówmy się – mrozy i upały odpadają. Optymalna temperatura to 5-25 stopni. Nie zaleca się pracy w pełnym słońcu bo może dojść do reakcji chemicznej.

Gdzie co kupić?

Tradycyjnie porównałam dla Was różne preparaty dostępne na rynku. Osobiście testowałam remosol 300 i V33. Ten drugi też daje radę w standardowych renowacjach mebli. Bez problemu usunął błyszczący lakier z szafki prl, farbę ftalową i akrylową.

 

środek do usuwania farby

 

Producent / nazwa
Usuwa
Poj.
Cena
uwagi
V33
Środek do usuwania starych powłok z powierzchni drewnianych (beżowy)
Lakier
Farba
Lazura
0,25 i 1L
29 zł | 58 zł
Słabszy, dedykowany powierzchni drewnianej, dostępny w każdym
markecie budowlanym
V33
Środek do usuwania starych powłok (zielony)
Lakier
Farba
Środki ochronne
0,25 i
1 L
29 zł | 62 zł
Silniejszy i dedykowany do wszystkich powierzchni. Trudności w
usuwaniu farby z metalu i farby olejnej (opinie w sieci)
Syntilor
Zmywacz powłok do drewna
Każdy rodzaj powłok
0,5 i 1 L
32 zł
Zdziera na raz 2 warstwy, lepiej radzi sobie z farbą niż lakierem
Dragon
Zmywacz farb i lakierów
Każdy rodzaj powłok
0,5 L
30 zł
Najsłabszy z dostępnych na rynku, wiele negatywnych opinii o
skuteczności, z drugiej strony nie zasycha na meblu i można dłużej go
zostawić
Bondex
Usuwacz farb uniwersalny
farba
1 L
55 zł
Usuwa farbę ze wszystkich powłok, producent nie podaje czy każdą
Remosol AM
Domex
Każdy rodzaj powłok
1,2 kg (1L)
39 zł
Zawiera chlorek metylenu, dostępny w sklepie domex
Remosol 300
Impurex
Każdy rodzaj powłok
12 kg (10 L)
178 zł
Zawiera chlorek metylenu, dostępny tylko w dużych opakowaniach
Arte
Zmywacz w żelu
 
Powłoki malarskie
Stara politura
0,75 L
37 zł
Stosują go profesjonalne stolarnie, dostępny wyłącznie w sklepie Arte

Lista zakupów

  • środek do usuwania powłok
  • szpachelka metalowa
  • pędzel
  • rękawice i okulary ochronne
  • maseczka na twarz
  • wełna stalowa 0 lub 1
  • papier ścierny 120-300
  • benzyna ekstrakcyjna (ew. do przeczyszczenia mebla przed nakładaniem nowych powłok, można też wodą)

Żel do powłok stosowałam m.in. do renowacji tego regału PRLZadziałał bardzo skutecznie i szybko udało się przygotować mebel pod najprzyjemniejszą część prac.

Podobne wpisy

425 komentarzy

  1. Używałam V33 beżowy, jest żelem, bardzo ładnie ściągnął 3 warstwy lakieru, już po 5-10 minutach (w zależności od grubości nałożonego żelu), robiła się miękka pomarszczona powierzchnia i można było ją ściągnąć szpachelką. Bardzo łatwe chociaż trochę kosztowne odnawianie, po tym delikatnie przetarłam papierem ściernym 180, odpyliłam i umyłam wodą meble. Odtłuściłam, pomalowałam 2x podkładówką i farbą akrylową 2x.

  2. Nigdy nie używałam takich środków.Zawsze się męczę z opalarką, ręczną cykliną i papierem ściernym. Muszę kiedyś koniecznie wypróbować. Wpis bardzo pomocny. Super to wszystko pogrupowałaś i opisałaś;)

  3. Samodzielne lakierowanie nie jest skomplikowane Wymaga tylko czasu i dokładności. Ja malowałem lakierem bezpodkładowym Vidaron. Używałem do tego wałka z krótkim włosiem. Parkiet malowałem dwa razy. Wyglada i dealnie.

  4. Ściąganie lakieru jest potrzebne tylko jeśli chcemy, żeby było widać drewno prawda? Mam meble z lat 60, na których jest super twardy lakier na wysoki połysk. Lakier jest w stanie idealnym ale kolor mi skrajnie nie odpowiada, i myślę na pomalowania go szaro biały matowy kolor, da to radę zrobić? Czy muszę ściągnąć lakier najpierw? Pozdrawiam

    1. Wszelkiego rodzaju powłoki malarskie najlepiej nakładać na chropowate powierzchnie – od gładkich bardzo łatwo odpadają. Myślę, że wystarczy pomiziać mebel dość mocno papierem ściernym, żeby zmatowić powierzchnię.

  5. Witam. Interesujacy artykuł. A czy po remosolu niema problemów z lakierowaniem? Czy lakier podkladowy wodny lub chemiczny sie nie "zwarzy"? Czy remosol penetruje w gląb drewna i tak zostaje i czy jeżeli tak jest to czym go zneutraliziwac?
    Z góry dziekuję.

  6. Dzięki za informację. Tego właśnie szukałam. Czemu nie masz przycisku do polubienia wpisu? Byłby to dla mnie sposób na odwdzieczenie się za pomoc. ?

  7. Bardzo pomocne porady ,na pewno się przydadzą .Mam sporo starych ,świetnych PRL-owskich mebli ,skorzystam z rad .Dziękuję

  8. super, że są takie osoby jak Ty, które dzielą się swoim doświadczeniem i kompletnymi informacjami. Ja rozpoczynam swoją przygodę z odnawianiem mebli i będę na bieżąco korzystać z Twoich podpowiedzi.

    Dziękuję
    Danusia

  9. mam wiśniowe krzesła bejcowane i lakierowane chciałabym zmienić kolor na brazowy najlepiej czym mam to usunąć prosze o rade

    1. trzeba próbowac różnymi środkami, ale zaczęłabym od chemii bo jak zadziała to efekt jest najszybciej. Czyli kupujemy środek do usuwania starych powłok oraz skrobak i postepujemy zgodnie z instrukcją. Są jednak niektóre lakiery, którym chemia nie daje rady – wtedy albo cyklina albo opalarka albo szlifierka

  10. Tego wlasnie mi było trzeba;) złapałam bakcyla na meble PRL, nabyłam już dwa stoliki i przymierzam się do kupna komody, które chce odnowić wg swojego pomysłu. Ten wpis bardzo mi pomógł podjąć decyzje i chyba odważę sie na renowacje własnymi siłami;) dziękuję:)

  11. Do krzesła użyłam Durostrip, który z powłoką poradził sobie bez problemu, teraz przymierzam się do figurki drewnianej i szukam alternatywy gdyby jednak w trudno dostępnych miejscach (figurka Matki Boskiej) farba nie chciała do końca odejść

  12. Witam serdecznie i dziękuję za umieszczenie swoich doświadczeń w sieci 🙂
    Chciałbym odrestaurować schody drewniane na klatce schodowej. Przez dziesięciolecia pokrywane były warstwami farb. Czy mogłaby pani sproóbować podpowiedzieć mi, który z preparatów w tym przypadku by Pani rekomendowała? – szczególnie chodzi mi o poręcze. Stopnie schodów potraktuję raczej szlifierkani i papierem ściernym

  13. Dzień dobry,
    baaardzo ciekawy wpis:)
    Przymierzam sie właśnie do mojej antresoli. Poprzedni właściciel naturalną sosnę zabejcował na zielono i pomalował lakierem.
    Myśli Pani, że jest szansa usunięcia tego takim zmywaczem,
    Czy bejca zbyt głęboko wnika w sosnę?

    1. zmywacz nie usunie w całości bejcy ale głównie lakier; bejca wsiąka w drewno i jedyny ratunek to gruntowne szlifowanie tak aby zedrzeć tą przesiąkniętą warstwę, jednak obawiam się że w 100% może być ciężko. Jeżeli myślisz potem o bejcowaniu na jakiś brąz, to powinno się to zniwelować. Problem moze wystąpić przy jasnych kolorach lub chęci pozostawienia naturalnego drewna

    1. po takich komentarzach zawsze skaczę z radości, bo największym podziękowaniem dla mnie jest to, ze kogoś zainspirowałam, powodzenia!

  14. Z pewnością pomocny artykuł. Ja jednak szukałem czegoś innego. Czy można, a jeśli tak czym ściągnąć farbę z szyby kabiny prysznicowej? Normalnie przez czyszczenie i użytkowanie dołem obłazi farba, chcielibyśmy ją całkowicie usunąć by kabina była przeźroczysta ale próbując różnych metod dochodzimy do wniosku że to daremny trud! Szkoda nam tej kabiny bo nie ma ani roku a tu taki numer.

  15. Witam, a czy wyżej wymienionymi produktami można usunąć biała farbę (do malowania ścian wewnetrznych) z mebli ze sklejki, gdzie jest okleina na zewnątrz?

    Pozdrawiam

  16. Good day! This is my 1st comment here so I
    just wanted to give a quick shout out and tell you I truly enjoy reading your
    blog posts. Can you suggest any other blogs/websites/forums that go over the same topics?
    Thanks a lot!

    Review my site – vpn code 2024

  17. I do not know whether it’s just me or if
    perhaps everyone else encountering issues with your site.
    It appears like some of the text on your content are running off
    the screen. Can someone else please provide
    feedback and let me know if this is happening to them as well?
    This may be a issue with my web browser because I’ve had this happen before.
    Cheers

  18. Howdy! I know this is kinda off topic nevertheless I’d figured I’d ask.
    Would you be interested in exchanging links or maybe guest writing a blog article or vice-versa?

    My website covers a lot of the same topics as yours and I think we could greatly benefit from each other.

    If you are interested feel free to send me an e-mail.

    I look forward to hearing from you! Awesome blog by the way!

  19. Just want to say your article is as surprising. The clearness in your submit is simply cool and i can think you are knowledgeable in this subject.
    Well together with your permission allow me to snatch your RSS
    feed to stay updated with imminent post. Thank you a million and
    please keep up the enjoyable work.

  20. Excellent beat ! I would like to apprentice while you amend your web site,
    how could i subscribe for a blog web site?

    The account aided me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of
    this your broadcast provided bright clear concept

  21. Greetings! This is my first visit to your blog! We are
    a team of volunteers and starting a new initiative in a community in the same niche.
    Your blog provided us useful information to work
    on. You have done a outstanding job!

  22. I’m amazed, I must say. Rarely do I come across a blog that’s both equally educative and entertaining, and let me tell you, you’ve hit the nail on the
    head. The problem is something too few men and women are speaking intelligently
    about. I am very happy I stumbled across this during my search for something
    relating to this.

  23. obviously like your web-site however you need to test the spelling on quite a
    few of your posts. Several of them are rife with spelling issues and I to find it
    very troublesome to inform the reality however I’ll surely come back again.

  24. I’m impressed, I have to admit. Seldom do I come
    across a blog that’s both educative and amusing, and let me tell you, you have hit the
    nail on the head. The problem is an issue that too few folks are speaking intelligently
    about. I’m very happy I found this during my hunt for something regarding this.

  25. Hi there! This is kind of off topic but I need some guidance from an established blog.
    Is it tough to set up your own blog? I’m not very techincal but
    I can figure things out pretty quick. I’m thinking about
    making my own but I’m not sure where to begin. Do you have any tips or suggestions?
    Thanks

  26. I want to to thank you for this great read!!
    I certainly loved every little bit of it. I have you book marked to look at new stuff
    you post…

  27. Hey there! I know this is somewhat off topic but I was wondering which blog platform are you using for this site?

    I’m getting fed up of WordPress because I’ve had issues with hackers and I’m looking at options for
    another platform. I would be fantastic if you could point me in the direction of
    a good platform.

  28. Hey there! This is my first visit to your blog!
    We are a collection of volunteers and starting a
    new initiative in a community in the same niche.
    Your blog provided us valuable information to work on.
    You have done a wonderful job!

  29. I will right away snatch your rss feed as I can not to find your e-mail subscription link or newsletter service.
    Do you have any? Please let me recognize so that I may just subscribe.
    Thanks.

  30. That is very fascinating, You are an overly skilled blogger.
    I have joined your rss feed and look ahead to in quest of
    more of your magnificent post. Additionally, I’ve shared your site in my social networks

  31. When I originally left a comment I seem to have clicked on the -Notify me when new comments
    are added- checkbox and from now on every time a comment is added I
    get 4 emails with the same comment. Perhaps there
    is a means you can remove me from that service?
    Cheers!

  32. Нужно лишь найти подходящее место, где можно разметить пузыремост и не пересекать эту желтую плитку до ее уничтожения.

  33. Heya i am for the first time here. I came across this board and I find It really useful & it helped me out much.
    I hope to offer something again and aid others like you aided me.

  34. Heya i am for the first time here. I came across this board and
    I in finding It truly helpful & it helped me out a
    lot. I’m hoping to give one thing again and
    help others like you aided me.

  35. Чтобы начать играть в Драгон Мани через альтернативный сайт, дополнительные настройки не требуются.

  36. Одной из ключевых технологий является система искусственного интеллекта (ИИ), которая используется для персонализации игрового опыта.

  37. hey there and thank you for your info – I have certainly picked up anything
    new from right here. I did however expertise some technical issues using this website,
    as I experienced to reload the site a lot of times previous to I could get
    it to load properly. I had been wondering if your hosting is OK?
    Not that I’m complaining, but sluggish loading instances times will very frequently affect your placement in google and can damage your high quality score if advertising and marketing with Adwords.
    Well I’m adding this RSS to my e-mail and can look out for much more of your respective
    intriguing content. Ensure that you update this again very soon.

  38. Все игровые аппараты создавали лучшие мировые производители игровых приложений, что привело к тому, что сотрудники других казино, частенько заходят испытать свою судьбу.

  39. Благодаря поддержке большого количества платежных систем финансовые расчеты не вызывают сложностей у наших клиентов.

  40. Hi, i read your blog occasionally and i own a similar one and i was just wondering if you get a
    lot of spam feedback? If so how do you protect against it, any plugin or anything you can advise?
    I get so much lately it’s driving me insane so any help is very much appreciated.

  41. I loved as much as you will receive carried
    out right here. The sketch is tasteful, your authored material stylish.
    nonetheless, you command get bought an edginess over that you wish be delivering the following.

    unwell unquestionably come more formerly again since exactly the same nearly very often inside case you shield this hike.

  42. После того, как вы создали свой аккаунт, вам нужно будет предоставить несколько основных данных, таких как ваше имя, дата рождения и адрес.

  43. Эта структура сосредоточила свои усилия в сфере цифровых услуг, развития финансовых технологии и создании сервисов для онлайн кредитования.

  44. Для активации промокода Cabura перейдите в раздел «Бонус» и скопируйте сочетание в специальное поле.

  45. Расследование противоправной деятельности, касающейся распространения материалов с признаками экстремизма, в сети Интернет на сайтах, не зарегистрированных в качестве СМИ, относится к компетенции правоохранительных органов.

  46. you are actually a just right webmaster. The website loading pace is incredible.
    It sort of feels that you are doing any
    unique trick. Moreover, The contents are masterwork.
    you have done a wonderful job on this matter!

  47. Речь идет о Gold или VIP-статусе, гарантирующем регулярное получение бонусов на протяжении длительного времени.

  48. Зеркало точно копирует функционал и интерфейс главного сайта, обеспечивая стабильный доступ к играм и личному кабинету без каких-либо потерь в качестве и безопасности.

  49. Преимущество использования Кент зеркало казино заключается в сохранении привычного интерфейса и функционала, что обеспечивает легкий переход на зеркало официального сайта.

  50. Hi there to every one, for the reason that I am genuinely eager of reading this blog’s post to be updated regularly.
    It includes nice stuff.

  51. Например, получив бонус в размере 100€ с условием отыгрыша в 35 раз, игрок должен совершить ставки на общую сумму 3500 €, чтобы получить право на вывод этих средств.

  52. Hi, Neat post. There is a problem together with your website in web explorer, might test
    this? IE nonetheless is the market chief and a good part of other folks will miss your excellent writing because of this problem.

  53. Greetings! I know this is kinda off topic but I was wondering if you knew where I
    could find a captcha plugin for my comment form? I’m using the same blog
    platform as yours and I’m having trouble finding one?
    Thanks a lot!

  54. Estoy fascinado con el tema del espejo emocional y cómo impacta en nuestra vida cotidiana y relaciones personales. Es crucial ser consciente de ello para poder trabajar en mejorar nuestra imagen propia y estado de ánimo, y así tener una vida plena Sitio útil

  55. Undeniably imagine that that you said. Your favourite reason appeared to be on the internet
    the simplest factor to have in mind of. I say to you, I certainly get annoyed
    even as other folks consider concerns that they plainly do not know about.
    You managed to hit the nail upon the top and outlined out the
    entire thing without having side effect , other people can take a signal.
    Will probably be back to get more. Thanks

  56. I used to be suggested this website by means of my cousin. I’m not sure whether this publish is written via him as
    nobody else know such unique about my trouble.

    You’re wonderful! Thanks!

  57. Great post. I was checking constantly this blog and I am impressed!

    Very useful info specifically the last part 🙂 I care
    for such information much. I was seeking this particular information for a very long
    time. Thank you and best of luck.

  58. Asking questions are truly nice thing if you are not understanding something completely, but this post provides pleasant understanding even.

  59. Ciekawy artykuł na temat skupu nieruchomości. Bardzo przydatne informacje dla osób, które chcą szybko sprzedać swoją nieruchomość. Polecam zajrzeć na stronę link do witryny , gdzie można znaleźć więcej szczegółów na ten temat

  60. Korzystałam już z usług kilku biur podróży, ale to jedno wyróżnia się wyjątkową dbałością o klienta. Moje doświadczenia z przydatne źródło były niezwykle pozytywne – profesjonalna obsługa, doskonałe propozycje podróży i konkurencyjne ceny

  61. Super, skup nieruchomości to świetne rozwiązanie dla tych, którzy chcą szybko pozbyć się swojego majątku. Dzięki takiej usłudze można uniknąć stresujących negocjacji i formalności związanych z sprzedażą nieruchomości rada

  62. This blog post sheds light on the importance of incorporating bicycle repair stations or maintenance areas within parking lots, promoting cycling as a sustainable mode of transportation and providing necessary support for cyclists during their journeys recommended site

  63. Wspaniale, że zajmujesz się skupem nieruchomości! To świetna usługa dla osób szukających szybkiego i sprawiedliwego sposobu sprzedaży swojego mieszkania czy domu. Mam kilka znajomych, którzy skorzystali z podobnych usług i byli bardzo zadowoleni z efektów dowiadywać się

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *